Χρονολόγιο

Ο μελετητής

Ο ερευνητής του Ολοκαυτώματος

Ο λόγιος

Ο Θεσσαλονικιός

Χρονολόγιο

Ο Μελετητής

Ο ερευνητής του Ολοκαυτώματος

Ο Λόγιος

Ο Θεσσαλονικιός

Ο Μελετητής

Ο ερευνητής του Ολοκαυτώματος

Ο Λόγιος

Χρονολόγιο

Ο Θεσσαλονικιός

1947

Αλμπέρτος

Ναρ

2005

Η ΖΩΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

Πιστέψτε με, θα έδινα τα πάντα να ανταλλάξω πέντε κουβέντες με τους παππούδες και τις γιαγιάδες μου, που δεν τους αξιώθηκα μια και ξεριζώθηκαν τόσο βίαια […] Κουβέντες που κανένα σύγγραμμα, καμία έρευνα δεν μπορεί να αντικαταστήσει.



Πιστέψτε με, θα έδινα τα πάντα να ανταλλάξω πέντε κουβέντες με τους παππούδες και τις γιαγιάδες μου, που δεν τους αξιώθηκα μια και ξεριζώθηκαν τόσο βίαια […] Κουβέντες που κανένα σύγγραμμα, καμία έρευνα δεν μπορεί να αντικαταστήσει.

Πιστέψτε με, θα έδινα τα πάντα να ανταλλάξω πέντε κουβέντες με τους παππούδες και τις γιαγιάδες μου, που δεν τους αξιώθηκα μια και ξεριζώθηκαν τόσο βίαια […] Κουβέντες που κανένα σύγγραμμα, καμία έρευνα δεν μπορεί να αντικαταστήσει.


ΑΛΜΠΕΡΤΟΣ ΝΑΡ (1947-2005)

Ο ερευνητής και λογοτέχνης της συλλογικής μνήμης

1947

Γεννιέται στη Θεσσαλονίκη από γονείς Σεφαραδίτες Εβραίους,  επιζώντες του Ολοκαυτώματος.

Η Ρικέτα (Καίτη) Ναρ και ο γιός της Αλμπέρτος,
πρώτοι από δεξιά.

Γεννήθηκα προς το τέλος της δεκαετίας του ΄40, μεγάλωσα στη δεκαετία, του ´50, η εφηβεία μου συνέπεσε με τη δεκαετία του ΄60, ανδρώθηκα στη δεκαετία του ΄70. Με λίγα λόγια μπολιάστηκα με την ατμόσφαιρα της μετεμφυλιακής Ελλάδας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Γεννήθηκα προς το τέλος της δεκαετίας του ΄40, μεγάλωσα στη δεκαετία, του ´50, η εφηβεία μου συνέπεσε με τη δεκαετία του ΄60, ανδρώθηκα στη δεκαετία του ΄70. Με λίγα λόγια μπολιάστηκα με την ατμόσφαιρα της μετεμφυλιακής Ελλάδας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Γεννήθηκα προς το τέλος της δεκαετίας του ΄40, μεγάλωσα στη δεκαετία, του ´50, η εφηβεία μου συνέπεσε με τη δεκαετία του ΄60, ανδρώθηκα στη δεκαετία του ΄70. Με λίγα λόγια μπολιάστηκα με την ατμόσφαιρα της μετεμφυλιακής Ελλάδας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Ο Αλμπέρτος Ναρ (δεξιά) στον στρατό.

Η θητεία του στα Τεθωρακισμένα επιμερίζεται στην Κόρινθο και στο Στρατόπεδο Καρατάσιου στη Θεσσαλονίκη. Επίσης, καλείται και στην Επιστράτευση του 1974, στις Σάπες του Έβρου.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’70 φοιτά στη Φιλοσοφική σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.


1973 Παντρεύεται την Ελβίρα Λεβή, επίσης απόγονο Σεφαραδιτών.

Οι γονείς της είχαν την τύχη να φυγαδευτούν, χρησιμοποιώντας πλαστές ταυτότητες, από χριστιανούς συμπατριώτες τους στο χωριό Παλαιό Γυναικόκαστρο του Κιλκίς. Τον Μάρτιο του 2025 ο τίτλος του «Δικαίου  των Εθνών» απονεμήθηκε στον Στυλιανό Παπαδόπουλο και την ευρύτερη οικογένειά του, που  έσωσαν τους Αβραάμ και Λούτσα Λεβή.


Αποκτούν δύο γιους, τον Λέοντα (1974) και τον Βίκτωρα (1977).

Γάμος Αλμπέρτου- Ελβίρας (1973)

1979

Αρχίζει να εργάζεται στην Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης. Αργότερα θα διευθύνει το Κέντρο Ιστορικών Μελετών Εβραϊσμού και θα γίνει μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του Κέντρου Ιστορίας του Δήμου Θεσσαλονίκης.

1985-2003

1985-
2003

Εμφανίζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά γράμματα με ένα διήγημα στο λογοτεχνικό περιοδικό «Το δέντρο» και το βιβλίο «Οι συναγωγές της Θεσσαλονίκης-Τα τραγούδια μας» (εκδ. Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης).

Ακολουθούν δύο συλλογές διηγημάτων και ένα βιβλίο με προφορικές μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης για το Ολοκαύτωμα (σε συνεργασίαμε την Έρικα Κούνιο Αμαρίλιο). Είναι τακτικός συνεργάτης των εφημερίδων Θεσσαλονίκη και Μακεδονία, ενώ πολλά άρθρα του δημοσιεύονται στον ελληνικό τύπο και σε επιστημονικά περιοδικά.

Αρκετά από τα κείμενά του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, γερμανικά, ισπανικά, γαλλικά, ολλανδικά και εβραϊκά.

2005

Φεύγει από τη ζωή μετά από μακρά μάχη με τον καρκίνο.

Ο Βίκτωρ Ναρ μιλάει για τον πατέρα του.

0:00/1:34

Ο Μελετητής

Άοκνος ερευνητής της εβραϊκής κοινότητας της γενέτειράς του, επιζητά να   αποτυπώσει την ιδιαίτερη ψυχοσύνθεση του Θεσσαλονικιού Εβραίου. 

Λειτουργώντας σαν μεταλλωρύχος της εβραϊκής μνήμης, φέρνει για πρώτη φορά  στην επιφάνεια πτυχές της Ιστορίας και της Λαογραφίας του ελληνικού εβραϊσμού.

Το πρωτογενές υλικό που εξορύσσει, συχνά, όταν κρίνει απαραίτητο, το παραδίδει, με  απαράμιλλη γενναιοδωρία και ταπεινότητα · ανταλλάζει γόνιμα απόψεις με συναδέρφους του ερευνητές αλλά και Πανεπιστημιακούς. 

Εργάζεται στην Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης και διευθύνει το Κέντρο Ιστορικών Μελετών Εβραϊσμού Θεσσαλονίκης που θεωρείται πρόδρομος του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης.

Διατελεί μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του Κέντρου Ιστορίας του Δήμου Θεσσαλονίκης.

Μετέχει σε συνέδρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Δίνει ομιλίες, με εξειδικευμένα θέματα όπως «Εβραϊκές θεατρικές ομάδες της Θεσσαλονίκης πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Παράλληλα, ανιχνεύει ισπανοεβραϊκές λέξεις, αλληλογραφεί με γνωστούς συγγραφείς και καθηγητές της ισπανοεβραϊκής γλώσσας και ξεναγεί εξέχουσες προσωπικότητες στα εβραϊκά τοπόσημα της πόλης του.

Είναι εκείνος στον οποίο απευθύνεται όποιος θέλει να μάθει το οτιδήποτε για τον ελληνικό εβραϊσμό. 

«Το αστέρι της εβραϊκής κοινότητας»

Γιώργος Σκαμπαρδώνης, συγγραφέας και φίλος του Αλμπέρτου Ναρ)

Μάχεται για την αποδόμηση στερεοτύπων, αναδεικνύοντας ότι η εβραϊκή κοινότητα απαρτίζεται από άτομα όλων των κοινωνικών και οικονομικών τάξεων.

Ο ίδιος άλλωστε δηλώνει συχνά υπερήφανος για τη λαϊκή καταγωγή του.

H αυτοπομόνωση που χαρακτήριζε τις εβραϊκές κοινότητες είχε αποτέλεσμα να δημιουργηθούν πλήθος προκαταλήψεις για του Εβραίους, που πέρασαν και στα μνημεία του λαϊκού λόγου, στις παροιμίες, στα δημοτικά τραγούδια.

Αλμπέρτος Ναρ

Αλμπέρτος Ναρ

H αυτοπομόνωση που χαρακτήριζε τις εβραϊκές κοινότητες είχε αποτέλεσμα να δημιουργηθούν πλήθος προκαταλήψεις για του Εβραίους, που πέρασαν και στα μνημεία του λαϊκού λόγου, στις παροιμίες, στα δημοτικά τραγούδια.

H αυτοπομόνωση που χαρακτήριζε τις εβραϊκές κοινότητες είχε αποτέλεσμα να δημιουργηθούν πλήθος προκαταλήψεις για του Εβραίους, που πέρασαν και στα μνημεία του λαϊκού λόγου, στις παροιμίες, στα δημοτικά τραγούδια.

Αλμπέρτος Ναρ

Οι προκαταλήψεις δεν απουσιάζουν ούτε από το θέατρο σκιών.
Ο Εβραίος εδώ ονομάζεται συνήθως Ιακώβ ή Σολομών, είναι πλούσιος, δειλός, τσιγγούνης και εν γένει, όχι πολύ συμπαθής. Η φιγούρα του είναι η μοναδική με δύο κλειδώσεις ( μία στο λαιμό και άλλη μία στη μέση).

Ο Αλμπέρτος Ναρ επιμελείται το αφιερωματικό τεύχος (αριθμός φύλλου 112, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1990) του περιοδικού «Χρονικά» για τη φυσιογνωμία του Εβραίου στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία.

Ανθολογεί πεζά και ποιήματα με ήρωες ‘Ελληνες Εβραίους, τα οποία στην πλειονότητά τους σχετίζονται με το Ολοκαύτωμα ή εμπνέονται από αυτό.

Πρόκειται για έργα, μεταξύ άλλων, των: Βασίλη Βασιλικού, Γ. Θ. Βαφόπουλου, Ηλία Βενέζη, Νίκου Εγγονόπουλου, Γεώργιου Θεοτοκά, Γιώργου Ιωάννου, Νίκου Καζαντζάκη, Τόλη Καζαντζή, Ιάκωβου Καμπανέλλη, Μ. Καραγάτση, Ζωής Καρέλλη και Βιντσέντζου Κορνάρου. Αρωγοί του στην ανθολόγηση, ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος και η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου.

 Το ειδικό τεύχος  παρουσιάζεται (Δεκέμβριος 1990) στην Αθήνα από τον Ιάκωβο Καμπανέλλη.

*(εκδίδεται από το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος, από το 1977)

Οποιος μελετήσει το βιβλίο του Αλμπέρτου Ναρ θα καταλάβει τούτο: Aν υπήρχαν από χρόνια τέτοιες ερμηνευτικές προσπάθειες και τέτοιες αφανάτιστες όσο και φιλικές τοποθετήσεις και χειρονομίες Εβραίων λογίων προς την Ελληνική εθνότητα που τους περιέχει και τους θεωρεί καθ’όλα ισότιμους δικούς της πολίτες, άλλες θα ήταν οι σχέσεις και άλλοι–πιο θερμοί– θα ήταν οι δεσμοί μεταξύ Ελλήνων και Εβραίων, όσων διαμένουν στην Ελλάδα, τουλάχιστον. Και πιθανότατα άλλες οι εξελίξεις….



(ο συγγραφέας Γιώργος Ιωάννου στον πρόλογο του βιβλίου)



Οποιος μελετήσει το βιβλίο του Αλμπέρτου Ναρ θα καταλάβει τούτο: Aν υπήρχαν από χρόνια τέτοιες ερμηνευτικές προσπάθειες και τέτοιες αφανάτιστες όσο και φιλικές τοποθετήσεις και χειρονομίες Εβραίων λογίων προς την Ελληνική εθνότητα που τους περιέχει και τους θεωρεί καθ’όλα ισότιμους δικούς της πολίτες, άλλες θα ήταν οι σχέσεις και άλλοι–πιο θερμοί– θα ήταν οι δεσμοί μεταξύ Ελλήνων και Εβραίων, όσων διαμένουν στην Ελλάδα, τουλάχιστον. Και πιθανότατα άλλες οι εξελίξεις….

(ο συγγραφέας Γιώργος Ιωάννου στον πρόλογο του βιβλίου)


Οποιος μελετήσει το βιβλίο του Αλμπέρτου Ναρ θα καταλάβει τούτο: Aν υπήρχαν από χρόνια τέτοιες ερμηνευτικές προσπάθειες και τέτοιες αφανάτιστες όσο και φιλικές τοποθετήσεις και χειρονομίες Εβραίων λογίων προς την Ελληνική εθνότητα που τους περιέχει και τους θεωρεί καθ’όλα ισότιμους δικούς της πολίτες, άλλες θα ήταν οι σχέσεις και άλλοι–πιο θερμοί– θα ήταν οι δεσμοί μεταξύ Ελλήνων και Εβραίων, όσων διαμένουν στην Ελλάδα, τουλάχιστον. Και πιθανότατα άλλες οι εξελίξεις….

Primavera en Salonico

Cayi al cafe «Mazlum» 

una nina d´ojos pretos 

que canta y sona ud.

Άνοιξη στη Σαλονίκη

στου «Μαζλούμ» τον καφενέ,

μαυρομάτα μια με το ούτι

τραγουδάει τον αμανέ.

0:00/1:34

Σεφαραδίτες - «σεφαραδίτικα»


Θυμάμαι –στην περίοδο της Κατοχής, στο πατρικό σπίτι της Θεμιστοκλέους 43 στα Εξάρχεια– αμυδρά, μια γυναικεία φιγούρα να μου φτιάχνει, από εφημερίδα, φιγούρες του Καραγκιόζη που τις περνούσε μ΄έναν σπόγγο, από τη μια άκρη του διαδρόμου έως την άλλη.

Όταν νύχτωνε ερχόταν πάνω από το κρεβάτι μου κι άρχιζε να μου τραγουδάει, με μια ψιλή αλλά γλυκιά φωνή, τραγούδια γεμάτα θλίψη και αγάπη. {…}

Η γυναίκα ήταν Εβραία, φίλη της μητέρας μου, από τη Θεσσαλονίκη. «Φιλοξενούμενη» για τους γνωστούς λόγους.

Αυτός, ήταν, ίσως, ο λόγος που αγάπησα τα σεφαραδίτικα τραγούδια.

(Ναρ, Αλμπέρτος. (2021). «Τα τραγούδια μας. Ανθολογία Σεφαραδίτικων Τραγουδιών της Θεσσαλονίκης», Εκδ. Ianos, Αθήνα)

Σταύρος Ξαρχάκος, συνθέτης

(Ναρ, Αλμπέρτος. (2021). «Τα τραγούδια μας. Ανθολογία Σεφαραδίτικων Τραγουδιών της Θεσσαλονίκης», Εκδ. Ianos, Αθήνα)

Σταύρος Ξαρχάκος, συνθέτης

Θυμάμαι –στην περίοδο της Κατοχής, στο πατρικό σπίτι της Θεμιστοκλέους 43 στα Εξάρχεια– αμυδρά, μια γυναικεία φιγούρα να μου φτιάχνει, από εφημερίδα, φιγούρες του Καραγκιόζη που τις περνούσε μ΄έναν σπόγγο, από τη μια άκρη του διαδρόμου έως την άλλη.

Όταν νύχτωνε ερχόταν πάνω από το κρεβάτι μου κι άρχιζε να μου τραγουδάει, με μια ψιλή αλλά γλυκιά φωνή, τραγούδια γεμάτα θλίψη και αγάπη. {…}

Η γυναίκα ήταν Εβραία, φίλη της μητέρας μου, από τη Θεσσαλονίκη. «Φιλοξενούμενη» για τους γνωστούς λόγους.

Αυτός, ήταν, ίσως, ο λόγος που αγάπησα τα σεφαραδίτικα τραγούδια.

Είναι ο πρώτος που θα σκιαγραφήσει το σύνολο του αποτυπώματος που άφησαν οι Εβραίοι στη διάρκεια της μακρόχρονης παρουσίας τους στη «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων», όπως αποκαλούσαν κάποτε οι ίδιοι τη Θεσσαλονίκη,

Δέκα από τις μελέτες, τις ανακοινώσεις σε συνέδρια και τα άρθρα του για την εβραϊκή κοινότητα θα περιληφθούν στο βιβλίο του «Κειμένη επί ακτής θαλάσσης….» (εκδ. Univesity Studio Press, 1997). 

Οι Σαλονικιοί  Εβραίοι απεικονίζονται εδώ μέσα από τις παροιμίες τους, το θέατρο, τις εφημερίδες, τα επαγγέλματα, τις συνήθειες αλλά και τα τραγούδια τους.  

H αυτοπομόνωση που χαρακτήριζε τις εβραϊκές κοινότητες είχε αποτέλεσμα να δημιουργηθούν πλήθος προκαταλήψεις για του Εβραίους, που πέρασαν και στα μνημεία του λαϊκού λόγου, στις παροιμίες, στα δημοτικά τραγούδια.

Αλμπέρτος Ναρ

Οι προκαταλήψεις δεν απουσιάζουν ούτε από το θέατρο σκιών.
Ο Εβραίος εδώ ονομάζεται συνήθως Ιακώβ ή Σολομών, είναι πλούσιος, δειλός, τσιγγούνης και εν γένει, όχι πολύ συμπαθής. Η φιγούρα του είναι η μοναδική με δύο κλειδώσεις (μία στο λαιμό και άλλη μία στη μέση).

Ο Αλμπέρτος Ναρ επιμελείται το αφιερωματικό τεύχος του περιοδικού «Χρονικά» για τη φυσιογνωμία του Εβραίου στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία. (αριθμός φύλλου 112, Σεπτέμβριος - Οκτώβριος 1990. Τα χρονικά εκδίδονται από το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος, από το 1977).

Ανθολογεί πεζά και ποιήματα με ήρωες ‘Ελληνες Εβραίους, τα οποία στην πλειονότητά τους σχετίζονται με το Ολοκαύτωμα ή εμπνέονται από αυτό.

Πρόκειται για έργα, μεταξύ άλλων, των: Βασίλη Βασιλικού, Γ. Θ. Βαφόπουλου, Ηλία Βενέζη, Νίκου Εγγονόπουλου, Γεώργιου Θεοτοκά, Γιώργου Ιωάννου, Νίκου Καζαντζάκη, Τόλη Καζαντζή, Ιάκωβου Καμπανέλλη, Μ. Καραγάτση, Ζωής Καρέλλη και Βιντσέντζου Κορνάρου. Αρωγοί του στην ανθολόγηση, ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος και η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου.

 Το ειδικό τεύχος  παρουσιάζεται στην Αθήνα από τον Ιάκωβο Καμπανέλλη το Δεκέμβριο του 1990.


Οποιος μελετήσει το βιβλίο του Αλμπέρτου Ναρ θα καταλάβει τούτο: Aν υπήρχαν από χρόνια τέτοιες ερμηνευτικές προσπάθειες και τέτοιες αφανάτιστες όσο και φιλικές τοποθετήσεις και χειρονομίες Εβραίων λογίων προς την Ελληνική εθνότητα που τους περιέχει και τους θεωρεί καθ’όλα ισότιμους δικούς της πολίτες, άλλες θα ήταν οι σχέσεις και άλλοι–πιο θερμοί– θα ήταν οι δεσμοί μεταξύ Ελλήνων και Εβραίων, όσων διαμένουν στην Ελλάδα, τουλάχιστον. Και πιθανότατα άλλες οι εξελίξεις….

(ο συγγραφέας Γιώργος Ιωάννου στον πρόλογο του βιβλίου)


Είναι ένας από τους πρώτους που θα σκιαγραφήσουν το σύνολο του αποτυπώματος που άφησαν οι Εβραίοι στη διάρκεια της μακρόχρονης παρουσίας τους στη «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων», όπως αποκαλούσαν κάποτε οι ίδιοι τη Θεσσαλονίκη.

Δέκα από τις μελέτες, τις ανακοινώσεις σε συνέδρια και τα άρθρα του για την εβραϊκή κοινότητα θα περιληφθούν στο βιβλίο του «Κειμένη επί ακτής θαλάσσης….» (εκδ. Univesity Studio Press, 1997). 

Οι Σαλονικιοί  Εβραίοι απεικονίζονται εδώ μέσα από τις παροιμίες τους, το θέατρο, τις εφημερίδες, τα επαγγέλματα, τις συνήθειες αλλά και τα τραγούδια τους.  

Σεφαραδίτες - «σεφαραδίτικα»

Σεφαραδίτες - «σεφαραδίτικα»

Primavera en Salonico

Cayi al cafe «Mazlum» 

una nina d´ojos pretos 

que canta y sona ud.

Άνοιξη στη Σαλονίκη

στου «Μαζλούμ» τον καφενέ,

μαυρομάτα μια με το ούτι

τραγουδάει τον αμανέ.

0:00/1:34

(Ναρ, Αλμπέρτος. (2021). «Τα τραγούδια μας. Ανθολογία Σεφαραδίτικων Τραγουδιών της Θεσσαλονίκης», Εκδ. Ianos, Αθήνα)

Σταύρος Ξαρχάκος, συνθέτης

Θυμάμαι –στην περίοδο της Κατοχής, στο πατρικό σπίτι της Θεμιστοκλέους 43 στα Εξάρχεια– αμυδρά, μια γυναικεία φιγούρα να μου φτιάχνει, από εφημερίδα, φιγούρες του Καραγκιόζη που τις περνούσε μ΄έναν σπόγγο, από τη μια άκρη του διαδρόμου έως την άλλη.

Όταν νύχτωνε ερχόταν πάνω από το κρεβάτι μου κι άρχιζε να μου τραγουδάει, με μια ψιλή αλλά γλυκιά φωνή, τραγούδια γεμάτα θλίψη και αγάπη. {…}

Η γυναίκα ήταν Εβραία, φίλη της μητέρας μου, από τη Θεσσαλονίκη. «Φιλοξενούμενη» για τους γνωστούς λόγους.

Αυτός, ήταν, ίσως, ο λόγος που αγάπησα τα σεφαραδίτικα τραγούδια.

Σταύρος Ξαρχάκος, συνθέτης

Θυμάμαι –στην περίοδο της Κατοχής, στο πατρικό σπίτι της Θεμιστοκλέους 43 στα Εξάρχεια– αμυδρά, μια γυναικεία φιγούρα να μου φτιάχνει, από εφημερίδα, φιγούρες του Καραγκιόζη που τις περνούσε μ΄έναν σπόγγο, από τη μια άκρη του διαδρόμου έως την άλλη. Όταν νύχτωνε ερχόταν πάνω από το κρεβάτι μου κι άρχιζε να μου τραγουδάει, με μια ψιλή αλλά γλυκιά φωνή, τραγούδια γεμάτα θλίψη και αγάπη. {…} Η γυναίκα ήταν Εβραία, φίλη της μητέρας μου, από τη Θεσσαλονίκη. «Φιλοξενούμενη» για τους γνωστούς λόγους. Αυτός, ήταν, ίσως, ο λόγος που αγάπησα τα σεφαραδίτικα τραγούδια.

«Σεφαράδ» είναι η Ισπανία (η βιβλική ονομασία της στην εβραϊκή γλώσσα) και ο όρος «Σεφαραδίμ» ή «Σεφαραδίτης» καθιερώθηκε για να χαρακτηρίζει τους Εβραίους που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία το 1492.

Οι Εβραίοι εκδιώχθηκαν ως θρησκευτικά ανεπιθύμητοι, ύστερα από το διάταγμα που εξέδωσαν ο Φερδινάνδος της Αραγονίας και η Ισαβέλλα της Καστίλης («Διάταγμα της Αλάμπρα»). Οι περισσότεροι εγκαταστάθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, κυρίως στη Θεσσαλονίκη, στη Σμύρνη και στην Κωνσταντινούπολη.

Όπως ήταν φυσικό, στους νέους τόπους εγκατάστασής τους, έφεραν όχι μόνο τη γλώσσα αλλά και τα τραγούδια τους.

Άλλωστε, η  ζωντανή μέχρι και σήμερα ισπανοεβραϊκή γλώσσα (γνωστή και ως «λαντίνο»),  μια απαρχαιωμένη ισπανική ανάμεικτη με εβραϊκά γλωσσικά στοιχεία (αλλά και ελληνικά, τουρκικά, γαλλικά, πορτογαλικά και ιταλικά) είναι ιδιαίτερα μελωδική.

Πολλά από τα τραγούδια αυτά μιλούν για τις παλιές χαμένες πατρίδες, την Αραγόνα, την Καστίλη κτλ.  Αλλά υπάρχουν και τραγούδια του έρωτα, του γάμου, λειτουργικά-θρησκευτικά τραγούδια,  τραγούδια του θανάτου, νανουρίσματα και παιδικά τραγούδια. 

Οι παλιές λαϊκές ισπανικές μπαλάντες, οι «romances», συγκαταλέγονται ανάμεσα στα αρχαιότερα μνημεία της ισπανικής μουσικής που μεταφέρθηκαν από τους Εβραίους της προσφυγιάς και διατηρήθηκαν, με την προφορική μετάδοση, από γενιά σε γενιά.  

Πριν το Ολοκαύτωμα, τα τραγούδια αυτά ακούγονταν στα καπνομάγαζα της Θεσσαλονίκης, τα τραγουδούσαν οι Εβραιοπούλες μέσα στα σπίτια τους με τα ανοιχτά παράθυρα, στο λιμάνι, στις ταβέρνες, παντού.

Καθώς μεγαλώνει ο Αλμπέρτος Ναρ στη Θεσσαλονίκη, των πρώτων χρόνων της απελευθέρωσης,  βιώνει από κοντά τα γλέντια που διοργανώνουν οι Ελληνοεβραίοι. Στα γλέντια αυτά ακούγονται ελαφρά ελληνικά, ρεμπέτικα αλλά και κάποια άλλα τραγούδια σε αυτή την «παράξενη» γλώσσα.


Το 1985 εκδίδεται το βιβλίο του «Οι συναγωγές της Θεσσαλονίκης-Τα τραγούδια μας» (Εκδ. Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης). Είναι το βιβλίο με το οποίο  πρωτοεμφανίζεται στα γράμματα. 

Eίναι η πρώτη φορά που δημοσιεύονται στη γλώσσα μας εβραϊκά τραγούδια και μάλιστα τόσο άξια φροντισμένα.

Γιώργος Ιωάννου, συγγραφέας

(από τον πρόλογο του βιβλίου "Τα τραγούδια μας")

Eίναι η πρώτη φορά που δημοσιεύονται στη γλώσσα μας εβραϊκά τραγούδια και μάλιστα τόσο άξια φροντισμένα. Γιώργος Ιωάννου, συγγραφέας (από τον πρόλογο του βιβλίου)

(από τον πρόλογο του βιβλίου "Τα τραγούδια μας")

Γιώργος Ιωάννου, συγγραφέας

(από τον πρόλογο του βιβλίου "Τα τραγούδια μας")

Γιώργος Ιωάννου, συγγραφέας

Eίναι η πρώτη φορά που δημοσιεύονται στη γλώσσα μας εβραϊκά τραγούδια και μάλιστα τόσο άξια φροντισμένα.

1492-1992 

1492-
1992 

Επέτειος 500 χρόνων από την εκδίωξη των εβραίων της Ισπανίας.

Μία  πολύ  σημαντική  ημερομηνία  στην  ιστορία  των  Εβραίων,  στην  παγκόσμια  ιστορία, αλλά και αποφασιστική για την ιστορία της Θεσσαλονίκης. Το 1492, ο Φερδινάνδος  και  η  Ισαβέλλα,  οι  μονάρχες  της  Ισπανίας,  υπέγραψαν  το  διάταγμα  της  εξορίας, διατάζοντας  όλους  τους  Εβραίους  να  εγκαταλείψουν  το  βασίλειό  τους.  Ο  Ιταλοεβραίος συγγραφέας, Γιοσέφ  α  Κοέν, γράφει στα μέσα του 16ου αιώνα:

Μουσικό Αρχείο Αλβέρτου Ναρ

Πέρα από τις πολύτιμες δημοσιευμένες μελέτες του, ο Αλμπέρτος Ναρ συγκρότησε ένα σπάνιο μουσικό αρχείο, τόσο με ερασιτεχνικές ηχογραφήσεις που έκανε ο ίδιος με Εβραίους της Θεσσαλονίκης, όσο και με εμπορικές ηχογραφήσεις.

Στο αρχείο αυτό συναντάμε τραγούδια σε τουλάχιστον 5 γλώσσες: ισπανοεβραϊκά, εβραϊκά, αραμαϊκά*,  ελληνικά, τουρκικά. Κάποια εκτελούνται a capella, άλλα με τη συνοδεία μιας κιθάρας, άλλα με αλά τούρκα ορχήστρες, ενώ συναντάμε και πιο ιδιόμορφες ενορχηστρώσεις και μίξεις ενορχηστρωτικών παραδόσεων.

*η διάλεκτος της Γαλιλαίας που λέγεται ότι μιλούσε ο Ιησούς.

Το 2011 μεγάλο μέρος από το αρχείο αυτό (46 κασέτες ήχου και 11 CD) δωρήθηκε από την οικογένειά του στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ) στη Θεσσαλονίκη.

Σεφαραδίτικα και Ολοκαύτωμα

Στο αρχείο συγκαταλέγονται και οι ηχογραφήσεις που έκανε ο Α. Ν. τη δεκαετία του ’90 με ηλικιωμένους επιζώντες του Ολοκαυτώματος –φίλοι των γονιών του οι περισσότεροι– να τραγουδούν σεφαραδίτικα τραγούδια. Διέσωσε έτσι δεκάδες τραγούδια που σε διαφορετική περίπτωση θα είχαν χαθεί. 

Είκοσι δύο από αυτά τα σπάνια ηχητικά ντοκουμέντα από το μουσικό αρχείο του Αλμπέρτου Ναρ περιλήφθηκαν στην τρίγλωσση έκδοση (ελληνικά, αγγλικά, ισπανοεβραϊκά) του βιβλίου/CD «I REMEMBER, ΘΥΜΑΜΑΙ», Eκδ. IANOS, 2020). 

Ο Α.Ν. κατέγραψε και μελέτησε τα λαϊκά τραγούδια (κάποια στην ισπανοεβραϊκή, άλλα και στην ελληνική γλώσσα) που δημιουργήθηκαν για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης.

Ακόμα και μέσα στη φρίκη το τραγούδι ανθούσε στα στρατόπεδα του θανάτου. Ανώνυμοι τραγουδιστές συνέθεταν  τραγούδια αυτοβιογραφικά, νοσταλγικά της χαμένης ζωής στην Θεσσαλονίκη,  μοιρολόγια, θρήνους κτλ.  που τα τραγουδούσαν τη μέρα στα κομάντος (εργοτάξια) και τις νύχτες στους θαλάμους.

Ένα ισπανοεβραϊκό τραγούδι περιγράφει τις συνθήκες διαβίωσης των Εβραίων της Θεσσαλονίκης που οδηγήθηκαν (από τον Ιούλιο του 1942) από τους Ναζί στα εργοτάξια καταναγκαστικής εργασίας στην Λεπτοκαρυά Πιερίας: 

Α Leptocaria cavacamos

y la tiera que alevantamos

ansi que las piedras duras

son las uniquas farturas

Σκάβουμε στη Λεπτοκαρυά 

και το χώμα που σηκώνουμε

κι ακόμα οι πέτρες οι βαριές

Είναι η μοναδική μας χόρταση

(Ναρ, Αλμπέρτος (1997) University Studio Press,  «Κειμένη επί ακτής θαλάσσης- Μελέτες και άρθρα για την Εβραϊκή Κοινότητα της Θεσσαλονίκης»]

H καταγραφή τους επομένως συνιστά απόπειρα διάσωσης κάποιων μνημείων λαϊκού λόγου με χαρακτήρα μαρτυρίας, που πλουτίζουν το υλικό μας για τη γενοκτονία του εβραϊκού λαού στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, και ειδικότερα του ελληνικού εβραϊσμού, στον ίδιο βαθμό με τα απομνημονεύματα των επιζώντων, τα αρχεία, τα πρακτικά των δικών και τις έρευνες που έχουν δημοσιευθεί μέχρι τώρα.

Αλμπέρτος Ναρ

Αλμπέρτος Ναρ

H καταγραφή τους επομένως συνιστά απόπειρα διάσωσης κάποιων μνημείων λαϊκού λόγου με χαρακτήρα μαρτυρίας, που πλουτίζουν το υλικό μας για τη γενοκτονία του εβραϊκού λαού στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, και ειδικότερα του ελληνικού εβραϊσμού, στον ίδιο βαθμό με τα απομνημονεύματα των επιζώντων, τα αρχεία, τα πρακτικά των δικών και τις έρευνες που έχουν δημοσιευθεί μέχρι τώρα.

Αλμπέρτος Ναρ

H καταγραφή τους επομένως συνιστά απόπειρα διάσωσης κάποιων μνημείων λαϊκού λόγου με χαρακτήρα μαρτυρίας, που πλουτίζουν το υλικό μας για τη γενοκτονία του εβραϊκού λαού στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, και ειδικότερα του ελληνικού εβραϊσμού, στον ίδιο βαθμό με τα απομνημονεύματα των επιζώντων, τα αρχεία, τα πρακτικά των δικών και τις έρευνες που έχουν δημοσιευθεί μέχρι τώρα.

Εχουμε λοιπόν σε λίγο μια επέτειο, τα 40 χρόνια της «Συννεφιασμένης Κυριακής». Εχουμε όμως και κάποια άλλη που συμπίπτει με την προηγούμενη τοπικά και χρονικά. Δηλαδή τα 40 χρόνια από το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Ποιες είναι οι εμπειρίες σας και τι απέμεινε στη μνήμη σας από το γεγονός αυτό σήμερα;

Εχω να πω πάρα πολλά για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Έζησα τα γεγονότα από κοντά· τα είδα με τα μάτια μου.

Αλμπέρτος Ναρ

Βασίλης Τσιτσάνης, συνθέτης (1915-1984)

Εχουμε λοιπόν σε λίγο μια επέτειο, τα 40 χρόνια της «Συννεφιασμένης Κυριακής». Εχουμε όμως και κάποια άλλη που συμπίπτει με την προηγούμενη τοπικά και χρονικά. Δηλαδή τα 40 χρόνια από το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Ποιες είναι οι εμπειρίες σας και τι απέμεινε στη μνήμη σας από το γεγονός αυτό σήμερα;

Εχω να πω πάρα πολλά για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Έζησα τα γεγονότα από κοντά· τα είδα με τα μάτια μου.

Αλμπέρτος Ναρ

Βασίλης Τσιτσάνης, συνθέτης (1915-1984)

Τα σεραφαδίτικα και το ρεμπέτικο

Ο Αλμπέρτος Ναρ θα ανιχνεύει τη σχέση του
σεφαραδίτικου τραγουδιού με μια άλλη
μεγάλη του μουσική αγάπη: το ρεμπέτικο

Η ειδική σχέση του ρεμπέτικου με τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης εγκαινιάζεται τη δεκαετία του 1930. Το 1933-34 κάποια ταβέρνα στον Πειραιά τολμά να στηρίξει το πρόγραμμά της αποκλειστικά σε τραγούδια με μπουζούκια, στην περιβόητη τετράδα (Μάρκος Βαμβακάρης, Γιώργος Μπάτης, Στράτος Παγιουμτζής, Ανέστης Δελλιάς).  

Λίγο αργότερα ηχογραφείται και ο πρώτος δίσκος. Το ρεμπέτικο απαγκιστρώνεται πλέον από τους έως τότε φυσικούς του χώρους: τη φυλακή και τον τεκέ.

Από το 1934 όλοι οι επώνυμοι ρεμπέτες θα περάσουν από κέντρα και ταβέρνες  της Θεσσαλονίκης.  Από το 1936, με το καθεστώς της 4ης Αυγούστου (δικτατορία Μεταξά),  η Θεσσαλονίκη γίνεται το επίκεντρο του ρεμπέτικου, χάρη στην προστασία που προσφέρει στους κυνηγημένους ρεμπέτες, ο διοικητής της ασφάλειας της πόλης Νίκος Μουσχουντής, μετέπειτα κουμπάρος του Βασίλη Τσιτσάνη. 

Όλα αυτά αρκούν, νομίζω, για να εξηγήσουν την εξοικείωση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης με το ρεμπέτικο· εξοικείωση που εκδηλώθηκε με κάποια τραγούδια που ασφαλώς δεν είναι πολλά· και αυτό βέβαια οφείλεται και στο ολιγόχρονο της επαφής. 

Οφείλεται όμως πολύ περισσότερο στη Γενοκτονία που διέκοψε απότομα την επαφή αυτή και αφάνισε όσους τη συντηρούσαν.

Αλμπέρτος Ναρ

(από τη μελέτη του «Εβραίοι και Ρεμπέτικο»)

Αλμπέρτος Ναρ

Όλα αυτά αρκούν, νομίζω, για να εξηγήσουν την εξοικείωση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης με το ρεμπέτικο· εξοικείωση που εκδηλώθηκε με κάποια τραγούδια που ασφαλώς δεν είναι πολλά· και αυτό βέβαια οφείλεται και στο ολιγόχρονο της επαφής. Οφείλεται όμως πολύ περισσότερο στη Γενοκτονία που διέκοψε απότομα την επαφή αυτή και αφάνισε όσους τη συντηρούσαν. Αλμπέρτος Ναρ (από τη μελέτη του «Εβραίοι και Ρεμπέτικο»)

Αλμπέρτος Ναρ

Όλα αυτά αρκούν, νομίζω, για να εξηγήσουν την εξοικείωση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης με το ρεμπέτικο· εξοικείωση που εκδηλώθηκε με κάποια τραγούδια που ασφαλώς δεν είναι πολλά· και αυτό βέβαια οφείλεται και στο ολιγόχρονο της επαφής.

Οφείλεται όμως πολύ περισσότερο στη Γενοκτονία που διέκοψε απότομα την επαφή αυτή και αφάνισε όσους τη συντηρούσαν.


Υπάρχουν ισπανοεβραϊκά τραγούδια που δανείστηκαν τη μελωδία τους από ρεμπέτικα. Αλλά και πασίγνωστα τραγούδια (όπως το  «Το γελεκάκι», το «Καναρίνι μου γλυκό», «Ξανθή Εβραιοπούλα», «Μισιρλού») που έχουν τα αντίστοιχά τους σεφαραδίτικα.

Quien te va ver kon katsaras

Quien te va ver kon katsaras

To γελεκάκι/The little vest

(Variation/παραλλαγή. Ερμηνεία: Moys Eskenazi Μωύς Εσκενάζη)

0:00/1:34

Ο ερευνητής του Ολοκαυτώματος

Ο ερευνητής του Ολοκαυτώματος

Όταν φεύγουν τέτοιοι άνθρωποι είναι σα να καίγεται μια βιβλιοθήκη.

Αλμπέρτος Ναρ

Όταν φεύγουν τέτοιοι άνθρωποι είναι σα να καίγεται μια βιβλιοθήκη.

Αλμπέρτος Ναρ

Αλμπέρτος Ναρ

Όταν φεύγουν τέτοιοι άνθρωποι είναι σα να καίγεται μια βιβλιοθήκη.

Η συγκέντρωση των Ελλήνων Εβραίων
στην Πλατεία Ελευθερίας της Θεσσαλονίκης (1943)

Το 1943, σε ηλικία, 17 ετών, μεταφέρεται από τη Θεσσαλονίκη στο Μπλοκ 10 του Άουσβιτς, όπου γίνονται (σε γυναίκες και άνδρες) τα πειράματα στείρωσης των ναζί. Τη σώζει από τα χειρότερα ο Γερμανοεβραίος γιατρός Μαξιμίλιαν Σαμουέλ. Μετά τον πόλεμο θα δώσει το όνομά του στο πρώτο από τα δύο της παιδιά. Θα χάσει τους γονείς της και τις τέσσερις αδελφές στο στρατόπεδο.

«Δεν θυμάμαι εάν με έραψε. Τρεις μέρες ήμουν στο κρεβάτι. Ήρθαν μετά οι Γερμανοί, και μας είπαν όσες ήμασταν εγχειρισμένες, όλες να πάμε στο κρεματόριο. Ο γιατρός τούς είπε όχι όλες, αυτήν την κοπέλα και την άλλη τις χρειάζομαι. Θα κάνουμε και άλλη εγχείρηση γιατί η πρώτη δεν πέτυχε, το είπε για να μας κρατήσει εκεί και να μας σώσει από τους Γερμανούς. 

Μια μέρα μου είπε να κρύψω το μυστικό, να μην πω ότι με έσωσε, γιατί μπορούσαν οι άλλες να τον προδώσουν.

Εγώ το έκρυψα, είχα περίοδο, ήμουν σε καλή κατάσταση.

Μου είπε ότι εάν τύχει και τον κρεμάσουν, το πρώτο παιδί που θα γεννήσω, να το ονομάσω Σαμουέλ, το όνομά του δηλαδή.

Έτσι το έκρυψα το μυστικό, και ύστερα από δύο- τρεις μήνες τον έπιασαν γιατί έσωζε κοπέλες, τον κρεμάσανε μπροστά μας στο μπούνκερ, στη φυλακή του στρατοπέδου. Βλέπαμε από το παράθυρο».

Μαρτυρία: Ζερμέν Μάνο

Το 1943, σε ηλικία, 17 ετών, μεταφέρεται από τη Θεσσαλονίκη στο Μπλοκ 10 του Άουσβιτς, όπου γίνονται (σε γυναίκες και άνδρες) τα πειράματα στείρωσης των ναζί. Τη σώζει από τα χειρότερα ο Γερμανοεβραίος γιατρός Μαξιμίλιαν Σαμουέλ. Μετά τον πόλεμο θα δώσει το όνομά του στο πρώτο από τα δύο της παιδιά. Θα χάσει τους γονείς της και τις τέσσερις αδελφές στο στρατόπεδο.«Δεν θυμάμαι εάν με έραψε. Τρεις μέρες ήμουν στο κρεβάτι. Ήρθαν μετά οι Γερμανοί, και μας είπαν όσες ήμασταν εγχειρισμένες, όλες να πάμε στο κρεματόριο. Ο γιατρός τούς είπε όχι όλες, αυτήν την κοπέλα και την άλλη τις χρειάζομαι. Θα κάνουμε και άλλη εγχείρηση γιατί η πρώτη δεν πέτυχε, το είπε για να μας κρατήσει εκεί και να μας σώσει από τους Γερμανούς. Μια μέρα μου είπε να κρύψω το μυστικό, να μην πω ότι με έσωσε, γιατί μπορούσαν οι άλλες να τον προδώσουν.Εγώ το έκρυψα, είχα περίοδο, ήμουν σε καλή κατάσταση.Μου είπε ότι εάν τύχει και τον κρεμάσουν, το πρώτο παιδί που θα γεννήσω, να το ονομάσω Σαμουέλ, το όνομά του δηλαδή.Έτσι το έκρυψα το μυστικό, και ύστερα από δύο- τρεις μήνες τον έπιασαν γιατί έσωζε κοπέλες, τον κρεμάσανε μπροστά μας στο μπούνκερ, στη φυλακή του στρατοπέδου. Βλέπαμε από το παράθυρο».

Μαρτυρία: Ζερμέν Μάνο


Μαρτυρία: Ζερμέν Μάνο

Το 1943, σε ηλικία, 17 ετών, μεταφέρεται από τη Θεσσαλονίκη στο Μπλοκ 10 του Άουσβιτς, όπου γίνονται (σε γυναίκες και άνδρες) τα πειράματα στείρωσης των ναζί. Τη σώζει από τα χειρότερα ο Γερμανοεβραίος γιατρός Μαξιμίλιαν Σαμουέλ. Μετά τον πόλεμο θα δώσει το όνομά του στο πρώτο από τα δύο της παιδιά. Θα χάσει τους γονείς της και τις τέσσερις αδελφές στο στρατόπεδο.

«Δεν θυμάμαι εάν με έραψε. Τρεις μέρες ήμουν στο κρεβάτι. Ήρθαν μετά οι Γερμανοί, και μας είπαν όσες ήμασταν εγχειρισμένες, όλες να πάμε στο κρεματόριο. Ο γιατρός τούς είπε όχι όλες, αυτήν την κοπέλα και την άλλη τις χρειάζομαι. Θα κάνουμε και άλλη εγχείρηση γιατί η πρώτη δεν πέτυχε, το είπε για να μας κρατήσει εκεί και να μας σώσει από τους Γερμανούς. 

Μια μέρα μου είπε να κρύψω το μυστικό, να μην πω ότι με έσωσε, γιατί μπορούσαν οι άλλες να τον προδώσουν.

Εγώ το έκρυψα, είχα περίοδο, ήμουν σε καλή κατάσταση.

Μου είπε ότι εάν τύχει και τον κρεμάσουν, το πρώτο παιδί που θα γεννήσω, να το ονομάσω Σαμουέλ, το όνομά του δηλαδή.

Έτσι το έκρυψα το μυστικό, και ύστερα από δύο- τρεις μήνες τον έπιασαν γιατί έσωζε κοπέλες, τον κρεμάσανε μπροστά μας στο μπούνκερ, στη φυλακή του στρατοπέδου. Βλέπαμε από το παράθυρο».


Το 1943, σε ηλικία 26 ετών, θα βρεθεί από τη Θεσσαλονίκη στο Μπίρκεναου. Εχασε στο στρατόπεδο, μεταξύ άλλων, τους γονείς του, δύο αδελφές και δύο αδελφούς, ο ένας ανάπηρος του Αλβανικού Μετώπου. 

«Κάναμε πολλές δουλειές, εγώ ήμουν χτίστης, ο αδελφός μου ήταν…Όταν ήρθαν τα Ες Ες δεν μπορούσε να ανεβάσει τον κουβά πάνω, και γελούσαν μεταξύ τους, θα σου δείξουμε πώς θα βγάλεις γρήγορα νερό, βγάζει το κορδόνι από τον κουβά και το δένει στον αδελφό μου και τον έριξε στο πηγάδι για να φρεσκαριστεί, τον έριξε μια, τον έριξε δύο, τον έφερε πάνω. Του λέει: “Τώρα δουλεύεις;”. Δυστυχώς είχε πιει τόσο νερό, που άνοιξε τα μάτια, με κοίταξε και πέθανε».

Μαρτυρία: Ιωσήφ Σαλέμ

Το 1943, σε ηλικία 26 ετών, θα βρεθεί από τη Θεσσαλονίκη στο Μπίρκεναου. Εχασε στο στρατόπεδο, μεταξύ άλλων, τους γονείς του, δύο αδελφές και δύο αδελφούς, ο ένας ανάπηρος του Αλβανικού Μετώπου. «Κάναμε πολλές δουλειές, εγώ ήμουν χτίστης, ο αδελφός μου ήταν…Όταν ήρθαν τα Ες Ες δεν μπορούσε να ανεβάσει τον κουβά πάνω, και γελούσαν μεταξύ τους, θα σου δείξουμε πώς θα βγάλεις γρήγορα νερό, βγάζει το κορδόνι από τον κουβά και το δένει στον αδελφό μου και τον έριξε στο πηγάδι για να φρεσκαριστεί, τον έριξε μια, τον έριξε δύο, τον έφερε πάνω. Του λέει: “Τώρα δουλεύεις;”. Δυστυχώς είχε πιει τόσο νερό, που άνοιξε τα μάτια, με κοίταξε και πέθανε».

Μαρτυρία: Ιωσήφ Σαλέμ


Μαρτυρία: Ιωσήφ Σαλέμ



Το 1943, σε ηλικία 26 ετών, θα βρεθεί από τη Θεσσαλονίκη στο Μπίρκεναου. Εχασε στο στρατόπεδο, μεταξύ άλλων, τους γονείς του, δύο αδελφές και δύο αδελφούς, ο ένας ανάπηρος του Αλβανικού Μετώπου. 

«Κάναμε πολλές δουλειές, εγώ ήμουν χτίστης, ο αδελφός μου ήταν…Όταν ήρθαν τα Ες Ες δεν μπορούσε να ανεβάσει τον κουβά πάνω, και γελούσαν μεταξύ τους, θα σου δείξουμε πώς θα βγάλεις γρήγορα νερό, βγάζει το κορδόνι από τον κουβά και το δένει στον αδελφό μου και τον έριξε στο πηγάδι για να φρεσκαριστεί, τον έριξε μια, τον έριξε δύο, τον έφερε πάνω. Του λέει: “Τώρα δουλεύεις;”. Δυστυχώς είχε πιει τόσο νερό, που άνοιξε τα μάτια, με κοίταξε και πέθανε»


Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων αποτελεί μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της Ελληνικής ιστορίας.

Η μνήμη έμενε εγκλωβισμένη στη μικρή ομάδα των οικογενειών των θυμάτων. Δεν έγινε υπόθεση μιας κοινωνικής ομάδας που να ασκεί επίδραση στην κοινωνική ζωή, όπως συνέβη με τη μνήμη των θυμάτων της Αντίστασης από τις ελληνικές αριστερές οργανώσεις.


(από το σημείωμα της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου, επιμελήτριας της έκδοσης και σημαντικής μελετήτριας της γραπτής και προφορικής μαρτυρίας του Ολοκαυτώματος)

«Η μνήμη έμενε εγκλωβισμένη στη μικρή ομάδα των οικογενειών των θυμάτων. Δεν έγινε υπόθεση μιας κοινωνικής ομάδας που να ασκεί επίδραση στην κοινωνική ζωή, όπως συνέβη με τη μνήμη των θυμάτων της Αντίστασης από τις ελληνικές αριστερές οργανώσεις».

(από το σημείωμα της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου, επιμελήτριας της έκδοσης και σημαντικής μελετήτριας της γραπτής και προφορικής μαρτυρίας του Ολοκαυτώματος)


«Η μνήμη έμενε εγκλωβισμένη στη μικρή ομάδα των οικογενειών των θυμάτων. Δεν έγινε υπόθεση μιας κοινωνικής ομάδας που να ασκεί επίδραση στην κοινωνική ζωή, όπως συνέβη με τη μνήμη των θυμάτων της Αντίστασης από τις ελληνικές αριστερές οργανώσεις».

Λέξεις του στρατοπέδου

Ορος που εισήγαγε ο Ρόμπερτ Τζέι Λίφτον, o οποίος έχει εξετάσει τον ρόλο της ιατρικής και των γιατρών Ες-Ες στο ναζιστικό στρατοπεδικό σύστημα αλλα και γενικότερα στον ναζισμό.[...]

Το όνομα αυτό είχε δοθεί από τους κρατουμένους στο τμήμα εκείνο του Μπίρκεναου όπου υπήρχαν τεράστιες αποθήκες, στις οποίες συγκέντρωναν τα υπάρχοντα των εκτοπισμένων. Το κομάντο «Καναδά», αποτελούμενο από κρατούμενες, έκανε τη διαλογή των διαφόρων αντικειμένων κατά είδος, τα πακετάριζαν και τα έστελναν στη Γερμανία[...] Επρόκειτο για προνομιακό κομάντο… [...]



Πολλοί επιζώντες αναφέρουν περιστατικά χριστιανών πολιτών που προσφέρθηκαν να τους βοηθήσουν. [...]

Βιοκρατία:

Διάσωση:

Το όνομα αυτό είχε δοθεί από τους κρατουμένους στο τμήμα εκείνο του Μπίρκεναου όπου υπήρχαν τεράστιες αποθήκες, στις οποίες συγκέντρωναν τα υπάρχοντα των εκτοπισμένων. Το κομάντο «Καναδά», αποτελούμενο από κρατούμενες, έκανε τη διαλογή των διαφόρων αντικειμένων κατά είδος, τα πακετάριζαν και τα έστελναν στη Γερμανία[...] Επρόκειτο για προνομιακό κομάντο… [...]

Ορος που εισήγαγε ο Ρόμπερτ Τζέι Λίφτον, o οποίος έχει εξετάσει τον ρόλο της ιατρικής και των γιατρών Ες-Ες στο ναζιστικό στρατοπεδικό σύστημα αλλα και γενικότερα στον ναζισμό.[...]

Καναδάς (ή Κομάντο «Κάναντα»):

Λέξεις του στρατοπέδου

Καναδάς (ή Κομάντο «Κάναντα»):

Βιοκρατία:

Διάσωση:

Το όνομα αυτό είχε δοθεί από τους κρατουμένους στο τμήμα εκείνο του Μπίρκεναου όπου υπήρχαν τεράστιες αποθήκες, στις οποίες συγκέντρωναν τα υπάρχοντα των εκτοπισμένων. Το κομάντο «Καναδά», αποτελούμενο από κρατούμενες, έκανε τη διαλογή των διαφόρων αντικειμένων κατά είδος, τα πακετάριζαν και τα έστελναν στη Γερμανία[...] Επρόκειτο για προνομιακό κομάντο… [...]

Ορος που εισήγαγε ο Ρόμπερτ Τζέι Λίφτον, o οποίος έχει εξετάσει τον ρόλο της ιατρικής και των γιατρών Ες-Ες στο ναζιστικό στρατοπεδικό σύστημα αλλα και γενικότερα στον ναζισμό.[...]

Πολλοί επιζώντες αναφέρουν περιστατικά χριστιανών πολιτών που προσφέρθηκαν να τους βοηθήσουν. [...]

Λέξεις του στρατοπέδου

Ορος που εισήγαγε ο Ρόμπερτ Τζέι Λίφτον, o οποίος έχει εξετάσει τον ρόλο της ιατρικής και των γιατρών Ες-Ες στο ναζιστικό στρατοπεδικό σύστημα αλλα και γενικότερα στον ναζισμό.[...]

Το όνομα αυτό είχε δοθεί από τους κρατουμένους στο τμήμα εκείνο του Μπίρκεναου όπου υπήρχαν τεράστιες αποθήκες, στις οποίες συγκέντρωναν τα υπάρχοντα των εκτοπισμένων. Το κομάντο «Καναδά», αποτελούμενο από κρατούμενες, έκανε τη διαλογή των διαφόρων αντικειμένων κατά είδος, τα πακετάριζαν και τα έστελναν στη Γερμανία[...] Επρόκειτο για προνομιακό κομάντο… [...]



Πολλοί επιζώντες αναφέρουν περιστατικά χριστιανών πολιτών που προσφέρθηκαν να τους βοηθήσουν. [...]

Βιοκρατία:

Διάσωση:

Το όνομα αυτό είχε δοθεί από τους κρατουμένους στο τμήμα εκείνο του Μπίρκεναου όπου υπήρχαν τεράστιες αποθήκες, στις οποίες συγκέντρωναν τα υπάρχοντα των εκτοπισμένων. Το κομάντο «Καναδά», αποτελούμενο από κρατούμενες, έκανε τη διαλογή των διαφόρων αντικειμένων κατά είδος, τα πακετάριζαν και τα έστελναν στη Γερμανία[...] Επρόκειτο για προνομιακό κομάντο… [...]

Ορος που εισήγαγε ο Ρόμπερτ Τζέι Λίφτον, o οποίος έχει εξετάσει τον ρόλο της ιατρικής και των γιατρών Ες-Ες στο ναζιστικό στρατοπεδικό σύστημα αλλα και γενικότερα στον ναζισμό.[...]

Καναδάς (ή Κομάντο «Κάναντα»):

Λέξεις του στρατοπέδου

Καναδάς (ή Κομάντο «Κάναντα»):

Βιοκρατία:

Διάσωση:

Το όνομα αυτό είχε δοθεί από τους κρατουμένους στο τμήμα εκείνο του Μπίρκεναου όπου υπήρχαν τεράστιες αποθήκες, στις οποίες συγκέντρωναν τα υπάρχοντα των εκτοπισμένων. Το κομάντο «Καναδά», αποτελούμενο από κρατούμενες, έκανε τη διαλογή των διαφόρων αντικειμένων κατά είδος, τα πακετάριζαν και τα έστελναν στη Γερμανία[...] Επρόκειτο για προνομιακό κομάντο… [...]

Ορος που εισήγαγε ο Ρόμπερτ Τζέι Λίφτον, o οποίος έχει εξετάσει τον ρόλο της ιατρικής και των γιατρών Ες-Ες στο ναζιστικό στρατοπεδικό σύστημα αλλα και γενικότερα στον ναζισμό.[...]

Πολλοί επιζώντες αναφέρουν περιστατικά χριστιανών πολιτών που προσφέρθηκαν να τους βοηθήσουν. [...]

Λέξεις του στρατοπέδου

Ορος που εισήγαγε ο Ρόμπερτ Τζέι Λίφτον, o οποίος έχει εξετάσει τον ρόλο της ιατρικής και των γιατρών Ες-Ες στο ναζιστικό στρατοπεδικό σύστημα αλλα και γενικότερα στον ναζισμό.[...]

Το όνομα αυτό είχε δοθεί από τους κρατουμένους στο τμήμα εκείνο του Μπίρκεναου όπου υπήρχαν τεράστιες αποθήκες, στις οποίες συγκέντρωναν τα υπάρχοντα των εκτοπισμένων. Το κομάντο «Καναδά», αποτελούμενο από κρατούμενες, έκανε τη διαλογή των διαφόρων αντικειμένων κατά είδος, τα πακετάριζαν και τα έστελναν στη Γερμανία[...] Επρόκειτο για προνομιακό κομάντο… [...]



Πολλοί επιζώντες αναφέρουν περιστατικά χριστιανών πολιτών που προσφέρθηκαν να τους βοηθήσουν. [...]

Βιοκρατία:

Διάσωση:

Το όνομα αυτό είχε δοθεί από τους κρατουμένους στο τμήμα εκείνο του Μπίρκεναου όπου υπήρχαν τεράστιες αποθήκες, στις οποίες συγκέντρωναν τα υπάρχοντα των εκτοπισμένων. Το κομάντο «Καναδά», αποτελούμενο από κρατούμενες, έκανε τη διαλογή των διαφόρων αντικειμένων κατά είδος, τα πακετάριζαν και τα έστελναν στη Γερμανία[...] Επρόκειτο για προνομιακό κομάντο… [...]

Ορος που εισήγαγε ο Ρόμπερτ Τζέι Λίφτον, o οποίος έχει εξετάσει τον ρόλο της ιατρικής και των γιατρών Ες-Ες στο ναζιστικό στρατοπεδικό σύστημα αλλα και γενικότερα στον ναζισμό.[...]

Καναδάς (ή Κομάντο «Κάναντα»):

Λέξεις του στρατοπέδου

Καναδάς (ή Κομάντο «Κάναντα»):

Βιοκρατία:

Διάσωση:

Το όνομα αυτό είχε δοθεί από τους κρατουμένους στο τμήμα εκείνο του Μπίρκεναου όπου υπήρχαν τεράστιες αποθήκες, στις οποίες συγκέντρωναν τα υπάρχοντα των εκτοπισμένων. Το κομάντο «Καναδά», αποτελούμενο από κρατούμενες, έκανε τη διαλογή των διαφόρων αντικειμένων κατά είδος, τα πακετάριζαν και τα έστελναν στη Γερμανία[...] Επρόκειτο για προνομιακό κομάντο… [...]

Ορος που εισήγαγε ο Ρόμπερτ Τζέι Λίφτον, o οποίος έχει εξετάσει τον ρόλο της ιατρικής και των γιατρών Ες-Ες στο ναζιστικό στρατοπεδικό σύστημα αλλα και γενικότερα στον ναζισμό.[...]

Πολλοί επιζώντες αναφέρουν περιστατικά χριστιανών πολιτών που προσφέρθηκαν να τους βοηθήσουν. [...]

Αποσπάσματα από το «Μικρό Λεξικό ‘Ορων, Ονομάτων,Τόπων» του στρατοπεδικού κόσμου που συνέταξε η  Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου.

Αποσπάσματα από το «Μικρό Λεξικό ‘Ορων, Ονομάτων,Τόπων» του στρατοπεδικού κόσμου που συνέταξε η  Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου.

Πύλη στο Άουσβιτς

Ηerald Tribune: Thessaloniki's road to hell and back (1999)

Επειδή οι δημοσιογράφοι ήταν εντελώς απροετοίμαστοι να καλύψουν τις φρικαλεότητες που αποκαλύφθηκαν σε μέρη όπως το Μπούχενβαλντ, το Νταχάου και το Άουσβιτς, και επειδή τα γραπτά ρεπορτάζ δεν κατάφεραν να πείσουν την κοινή γνώμη, επιστρατεύθηκαν η κάμερα και η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο ως εργαλεία ωμής και αδιαμεσολάβητης τεκμηρίωσης.

[…]

[…]αυτό που φανερώνουν με τον πιο εμφατικό τρόπο οι συγκεντρωμένες εδώ μαρτυρίες είναι ότι οι περισσότεροι Έλληνες Εβραίοι μετά το Ολοκαύτωμα αφιερώθηκαν με πάθος στην αναζήτηση ενός δρόμου επιστροφής από την κόλαση.

Επειδή οι δημοσιογράφοι ήταν εντελώς απροετοίμαστοι να καλύψουν τις φρικαλεότητες που αποκαλύφθηκαν σε μέρη όπως το Μπούχενβαλντ, το Νταχάου και το Άουσβιτς, και επειδή τα γραπτά ρεπορτάζ δεν κατάφεραν να πείσουν την κοινή γνώμη, επιστρατεύθηκαν η κάμερα και η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο ως εργαλεία ωμής και αδιαμεσολάβητης τεκμηρίωσης.

[…]

[…]αυτό που φανερώνουν με τον πιο εμφατικό τρόπο οι συγκεντρωμένες εδώ μαρτυρίες είναι ότι οι περισσότεροι Έλληνες Εβραίοι μετά το Ολοκαύτωμα αφιερώθηκαν με πάθος στην αναζήτηση ενός δρόμου επιστροφής από την κόλαση.


Barnes, H. (1999, April 8). Thessaloniki´s road to hell and back. Herald Tribune.
Kριτική του βιβλίου «Προφορικές Μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης» των Έρικα Koύνιο-Αμαρίλιο και Αλμπέρτου Ναρ (εκδ. Παρατηρητής-‘Ιδρυμα Ες Αχάιμ).


Barnes, H. (1999, April 8). Thessaloniki´s road to hell and back. Herald Tribune.
Kριτική του βιβλίου «Προφορικές Μαρτυρίες Εβραίων της Θεσσαλονίκης» των Έρικα Koύνιο-Αμαρίλιο και Αλμπέρτου Ναρ (εκδ. Παρατηρητής-‘Ιδρυμα Ες Αχάιμ).

Το νούμερο 115210 στο Άουσβιτς.
Το Δελτίο Εγγραφής Κρατουμένου του Λέοντα Ναρ, πατέρα του συγγραφέα.

Τη διετία 1989-1990 ο Αλμπέρτος Ναρ περισυλλέγει μαζί με την Έρικα Κούνιο- Αμαρίλιο τις προφορικές μαρτυρίες Θεσσαλονικιών Εβραίων που επέζησαν του Ολοκαυτώματος.

Εκείνος γόνος επιζώντων, εκείνη επιζήσασα του Άουσβιτς, αποτολμούν κάτι πολύ γενναίο για την εποχή.

Γιατί στην Ελλάδα το ενδιαφέρον για το Ολοκαύτωμα και τους μάρτυρές του (οι ίδιοι αυτοαποκαλούνται «όμηροι») δεν έχει ακόμα αφυπνιστεί. Εκείνοι δεν θέλουν να μιλήσουν, αλλά και οι άλλοι δεν θέλουν να τούς ακούσουν. Δεν υπάρχουν ακόμα ημέρες, τόποι και πορείες μνήμης.

Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων αποτελεί μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της Ελληνικής ιστορίας.

Η χώρα μας ίσως να είναι και η τελευταία χώρα της Ευρώπης που ήρθε αντιμέτωπη με τη μνήμη του Ολοκαυτώματος.

Ο Ναρ και η Κούνιο-Αμαρίλιο σπάνε το «φράγμα» αυτής της εκκωφαντικής σιωπής, παίρνοντας, με ένα μαγνητόφωνο, συνέντευξη από 50 ανθρώπους που τους αφαιρέθηκε το δικαίωμα να είναι άνθρωποι. 

Για χρόνια κανείς εκδότης στην Αθήνα δεν δείχνει ενδιαφέρον.

Οι μαρτυρίες αυτές, αδιάψευστο τεκμήριο μιας ανείπωτης συλλογικής μνήμης, έρχονται για πρώτη φορά στο φως μόλις το 1998 (από τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θεσσαλονίκης και το  ‘Ιδρυμα Ετς Αχάιμ). Το βιβλίο επανεκδίδεται το 2015 (εκδ. Ευρασία).

Εγώ τέκνο του 115210 και της 40041…

Αλμπέρτος Ναρ

Εγώ τέκνο του 115210 και της 40041…

Αλμπέρτος Ναρ


Εγώ τέκνο του 115210 και της 40041…

Τι παράδοξο!

Οι μαρτυρίες των δικών του γονιών δεν θα συμπεριληφθούν σε αυτό το βιβλίο με τις πολύτιμες πρωτοπρόσωπες μαρτυρίες.

Λίγα πράγματα θα τολμήσει να τους ρωτήσει. Ακόμα λιγότερα θα αντέξουν εκείνοι να του αποκαλύψουν. 

'Εμαθε μόνο ότι ως νέοι και υγιείς δεν επελέγησαν να οδηγηθούν στους θαλάμους αερίων αλλά σε σκληρή καταναγκαστική εργασία.

Στον πατέρα του Λέων (1917-2000) που ήταν μαραγκός ανατέθηκε να κατασκευάζει τσόκαρα για τους τροφίμους του στρατοπέδου.

Με τον καιρό επινόησε μια τεχνική επιβίωσης: όταν είδε ότι μειώνονταν οι παραγγελίες, έφερνε βόλτα τη νύχτα τους κοιτώνες, έπαιρνε όσα τσόκαρα έβρισκε και τα έθαβε!

Έτσι αναγκάζονταν να παραγγέλνουν καινούργια και ο ίδιος κέρδιζε χρόνο όντας «χρήσιμος». 

Στρατώνες στο Άουσβιτς II

Για τη μητέρα του Ρικέτα (Καίτη) (1917-1986), καπνεργάτρια πριν από τον πόλεμο, δεν έμαθε πολλά.  

Η ίδια έλεγε απλά ήταν από τις τυχερές. Όταν θα δει για πρώτη φορά τον γαλάζιο αριθμό στο βραχίονα της, θα τη ρωτήσει τι είναι αλλά δεν θα λάβει καμία απάντηση.

Οι δυό τους παντρεύτηκαν, όπως πολλά εβραϊκά ζευγάρια, το 1946, στη Θεσσαλονίκη.

Ήταν ανάμεσα σε εκείνους που κλήθηκαν να θάψουν μέσα τους την φρίκη και την απώλεια (εκείνος είχε χάσει στο στρατόπεδο την πρώτη του γυναίκα και ένα παιδί, εκείνη τον πρώτο της σύντροφο) και να φτιάξουν νέες οικογένειες.

Ο γαμπρός Λεών, 29 χρόνων, ξυλουργός, γιος ιχθυοπώλη.
Το σπίτι του: Αντιγονιδών 9. Η νύφη Ρικέτα, 22 χρόνων, «οικιακά», κόρη σαπονοποιού, παντρεύεται για δεύτερη φορά. Παντρεύτηκαν στη Συναγωγή Μοναστηριωτών στις 11 Αυγούστου 1946. Δεν υπάρχουν πληροφορίες για τους μάρτυρες.

Ομαδικός γάμος Εβραίων στη Θεσσαλονίκη. Τα χαμόγελα λιγοστά, τα σκυθρωπά πρόσωπα περισσότερα. Πολλοί από όσους επέζησαν από την κόλαση του Άουσβιτς με την επιστροφή τους κλήθηκαν να θάψουν μέσα τους τη φρίκη και την απώλεια και να δημιουργήσουν νέες οικογένειες.



Οι δικές μου περιέργειες αφυπνίστηκαν, δυστυχώς, αργά. Και ενώ είχα το προνόμιο να προλάβω αρκετούς της προηγούμενες γενιάς, καθυστερούσα και ανέβαλλα πιστεύοντας ότι έχω καιρό. Ο χρόνος όμως δε συγχωρεί. Λειτουργεί πάντα εναντίον μας.

Αλμπέρτος Ναρ

«Οι δικές μου περιέργειες αφυπνίστηκαν, δυστυχώς, αργά. Και ενώ είχα το προνόμιο να προλάβω αρκετούς της προηγούμενες γενιάς, καθυστερούσα και ανέβαλλα πιστεύοντας ότι έχω καιρό. Ο χρόνος όμως δε συγχωρεί. Λειτουργεί πάντα εναντίον μας».

Οι δικές μου περιέργειες αφυπνίστηκαν, δυστυχώς, αργά. Και ενώ είχα το προνόμιο να προλάβω αρκετούς της προηγούμενες γενιάς, καθυστερούσα και ανέβαλλα πιστεύοντας ότι έχω καιρό. Ο χρόνος όμως δε συγχωρεί. Λειτουργεί πάντα εναντίον μας.

Αλμπέρτος Ναρ

Χειρόγραφο ποίημα του Ντίνου Χριστιανόπουλου, από το αρχείο του Αλμπέρτου Ναρ.

Η Θεσσαλονίκη για αρκετές ημέρες, όχι περισσότερες από μήνα, είχε πλημμυρίσει από κίτρινα κινούμενα άστρα. Πράγματι ήταν πολύ καλομελετημένο σημάδι. Διακρινόταν από πολύ μακριά.


(Εν ταις ημέρες εκείνες», Γιώργος Ιωάννου, από το αρχείο του Αλμπέρτου Ναρ)

Η Θεσσαλονίκη για αρκετές ημέρες, όχι περισσότερες από μήνα, είχε πλημμυρίσει από κίτρινα κινούμενα άστρα. Πράγματι ήταν πολύ καλομελετημένο σημάδι. Διακρινόταν από πολύ μακριά.

Η Θεσσαλονίκη για αρκετές ημέρες, όχι περισσότερες από μήνα, είχε πλημμυρίσει από κίτρινα κινούμενα άστρα. Πράγματι ήταν πολύ καλομελετημένο σημάδι. Διακρινόταν από πολύ μακριά.


Ο λόγιος

"Σ’ αυτήν την πόλη ζεις και αναλώνεσαι. […] Είσαι άλλωστε από τους πολίτες της τους πιο παλιούς. Κι ας ξέφτισαν πια, σχεδόν ολότελα, οι μνήμες μιας άλλης αγαπημένης ζωής, που εσύ βέβαια δεν πρόλαβες. Μνήμες δικών σου ανθρώπων, που με τον θρήνο σου προσπαθείς να αναστήσεις."


(από το διήγημα «Η πόλη μου οι ρίζες μου»)

Μέχρι σήμερα ταλαντεύομαι και παλινδρομώ ανάμεσα στην ιστορική έρευνα και τη λογοτεχνία.


Μέχρι σήμερα ταλαντεύομαι και παλινδρομώ ανάμεσα στην ιστορική έρευνα και τη λογοτεχνία.

Μέχρι σήμερα ταλαντεύομαι και παλινδρομώ ανάμεσα στην ιστορική έρευνα και τη λογοτεχνία.

Πρωτοεμφανίζεται στα γράμματα το 1985 με ένα διήγημά του στο λογοτεχνικό  περιοδικό «Το δέντρο».

Ακολουθούν οι συλλογές  διηγημάτων του «Σε αναζήτηση ύφους»  (Τραμάκια 1991, δεύτερη έκδοση το 1997 εμπλουτισμένη με πέντε ακόμα διηγήματα, Νεφέλη) και «Σαλονικάι, δηλαδή Σαλονικιός» (εκδ. Νεφέλη, 1999).

Σε συγκεντρωτική έκδοση τα διηγήματά του περιέχονται στο βιβλίο «Σαλονικάι» (εκδ. Νεφέλη, 2015 και εκδ. Ιanos, 2024).

…ξέρει το μεγαλείο της τέχνης και την ταυτόχρονη ματαιότητά της. […] είναι συνειδητά αισιόδοξος, γιατί εκκινεί από την απαισιοδοξία: γνωρίζει το καθημερινό πένθος, την διαρπαγή, τη μιζέρια, τη μικρότητα, την αδιαφορία για τα υψηλά.

Γιώργος Σκαμπαρδώνης, πεζογράφος και δημοσιογράφος, 2005

«Άμα τον εξετάσω ως φιλόλογος τα δυνατότερα του διηγήματα είναι αυτά που εμπλέκουν την εβραϊκή του ταυτότητα. Η θεσσαλονικιώτικη και η εβραϊκή οπτική είναι αυτά που πυροδοτούν την καλύτερη διηγηματική μαγιά».

«Άμα τον εξετάσω ως φιλόλογος τα δυνατότερα του διηγήματα είναι αυτά που εμπλέκουν την εβραϊκή του ταυτότητα. Η θεσσαλονικιώτικη και η εβραϊκή οπτική είναι αυτά που πυροδοτούν την καλύτερη διηγηματική μαγιά».

Συνεχίζει τη θεσσαλονικιώτικη παράδοση του βιωματικού πεζογραφικού λόγου (ιδιαίτερα επηρεασμένος από τον Γιώργο Ιωάννου, ο οποίος θα τον στηρίξει με συμβουλές και υποδείξεις στα πρώτα του βήματα).

Αντλεί το υλικό του από  τα νεανικά του χρόνια αλλά και, ως απόγονος επιζώντων του Ολοκαυτώματος, από το συλλογικό τραύμα των Σαλονικιών Εβραίων.

Κεντρικός άξονας της θεματολογίας του και του προσωπικού του ύφους είναι οι μνήμες (άμεσες και έμμεσες) με τους συνειρμούς να λειτουργούν ως γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν.

Εξ ου και στα λογοτεχνικά του κείμενα συναντά κανείς ιστορικά στοιχεία (ακριβώς όπως και στο ερευνητικό του έργο είναι ευδιάκριτα τα λογοτεχνικά). 

Παρότι η αφετηρία του είναι ο θεσσαλονικιώτικος εβραϊσμός, οι ανησυχίες του και οι ευαισθησίες του είναι ευρύτερες και διαχρονικότερες. Πρωτίστως γιατί θεωρεί, ότι καταπιάνεται με ένα τραύμα που δεν αφορά μόνο τους Εβραίους, είναι κομμάτι της γενέθλιας πόλης του και της Ελλάδας ολόκληρης.

Η αφοσίωσή του στα εβραϊκά ζητήματα, αντί να τον αποδυναμώνει ως πεζογράφο, τον ωθεί να ανακαλύψει τον δρόμο του.    

Εκπροσωπώ μονάχα τον εαυτό μου

Αλμπέρτος Ναρ

Εκπροσωπώ μονάχα τον εαυτό μου

Αλμπέρτος Ναρ


Εκπροσωπώ μονάχα τον εαυτό μου

Ο ίδιος διατείνεται ότι δημιουργός δεν ανήκει σε καμία σχολή.

Όμως, διατηρεί στενές σχέσεις με πολλούς επιφανείς πνευματικούς ανθρώπους της Θεσσαλονίκης.

Αυτό που προτάσσουν, μέχρι σήμερα ακόμα, όσοι τον γνώρισαν είναι η νηφαλιότητα και στον χαρακτήρα και στα κείμενά του.

Στην ουσία καταφέρνει να συστήσει την εβραϊκή κοινότητα στους Θεσσαλονικείς, χωρίς αιχμές και χωρίς φανατισμό.

Ιδιόχειρα σημειώματα από φίλους-λογοτέχνες

Ιδιόχειρα σημειώματα από φίλους-λογοτέχνες

Ιδιόχειρα σημειώματα από φίλους-λογοτέχνες

Το μυαλό του ήταν ένα δημιουργικό εργαστήρι που γεννούσε συνέχεια ιδέες και στοχασμούς ..[…]… ήταν ίσως η πιο εξέχουσα προσωπικότητα των “δικών μας Εβραίων”

Θωμάς Κοροβίνης, συγγραφέας

(«Πανσέληνος», ένθετο περιοδικό της εφ. Μακεδονία της Κυριακής, 3 Μαρτίου 2005)

Το μυαλό του ήταν ένα δημιουργικό εργαστήρι που γεννούσε συνέχεια ιδέες και στοχασμούς ..[…]… ήταν ίσως η πιο εξέχουσα προσωπικότητα των “δικών μας Εβραίων”

(«Πανσέληνος», ένθετο περιοδικό της εφ. Μακεδονία της Κυριακής, 3 Μαρτίου 2005)

Θωμάς Κοροβίνης, συγγραφέας

Το μυαλό του ήταν ένα δημιουργικό εργαστήρι που γεννούσε συνέχεια ιδέες και στοχασμούς ..[…]… ήταν ίσως η πιο εξέχουσα προσωπικότητα των “δικών μας Εβραίων”

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚEΩΝ ΠOΛΙΣ, Τεύχος 57, 2016

Μια σπάνια φωτογραφία με διαφορετικές γενιές συγγραφέων της Θεσσαλονίκης.

Aπό κάτω αριστερά: Nτίνος Χριστιανόπουλος, Κάρολος Τσίζεκ, Γιώργης Κιτσόπουλος, Ν.Γ. Πεντζίκης, Νίκος Μπακόλας. Πάνω σειρά: Bασίλης Καλφόπουλος, Αλέκος Δαμιανίδης, Γιώργος Σκαμπαρδώνης, Στέλλα Βογιατζόγλου, Ηλίας Κουτσούκος, Περικλής Σφυρίδης, Αλμπέρτος Ναρ και Γιώργος Κάτος.

Ντίνος Χριστιανόπουλος και Λευτέρης Παπαδόπουλος και όρθιοι (από πάνω αριστερά): Aλμπέρτος Ναρ, Ανδρέας Σαμαράς, Νίκος Καρατζάς και Γιώργος Σκαμπαρδώνης

Από την εκδήλωση της παρουσίασης του βιβλίου
«Ουζερί Τσιτσάνης» του Γ. Σκαμπαρδώνη, 2002.

Είναι τακτικός συνεργάτης των εφημερίδων «Μακεδονία» και «Θεσσαλονίκη». Μετά τον θάνατό του, επιλογή από τα άρθρα και χρονογραφήματά του αυτά θα συγκεντρωθούν στο βιβλίο «Επιπόλαιος επί πόλεως-Πεζά κείμενα (1998-2003)» (εκδ. University Studio Press, 2006). Συνεργάζεται επίσης και με άλλες εφημερίδες καθώς και επιστημονικά και λογοτεχνικά περιοδικά.

Ο Θεσσαλονικιός

Είναι Σαλονικάι, δηλαδή Σαλονικιός «που στα εβραϊκά πάει να πει άντρας ρωμαλέος και εύστροφος». Όχι μόνο εξ καταγωγής  αλλά και εκ συνειδήσεως.

Αγαπάει αυτή την πολυεθνική μάνα-πόλη, με την οποία έχει μία ταύτιση σχεδόν υπαρξιακή. Ταξιδεύει στο παρελθόν της, στις γλυκές μνήμες και στα τραύματά της που είναι και δικά του και των προγόνων του.

Κτηματόγραφο της οικογένειας Ναρ, 1922. Από το αρχείο του Α.Ν.

Η πυρκαγιά της 18ης Αυγούστου 1917, ένα από τα πιο καθοριστικά γεγονότα στην ιστορία της Θεσσαλονίκης,  κατέστρεψε μεγάλο μέρος της πόλης. Οι πηγές μιλούν για 75.000 πυροπαθείς. Περισσότερο επλήγη η εβραϊκή συνοικία. Μετά την πυρκαγιά, ο γάλλος αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Ερνέστ Εμπράρ εκπόνησε νέο ρυμοτομικό σχέδιο, με χαράξεις αξόνων και διαγωνίων. 

Το ξενοδοχείο Splendid στη Θεσσαλονίκη κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Πυρκαγιάς του 1917

Χάρτης που δείχνει την τεράστια έκταση που καταστράφηκε από τη φωτιά.

Για την εφαρμογή του σχεδίου (που εγκρίθηκε το 1922), καταργήθηκαν οι υφιστάμενες  ιδιοκτησίες. Οι πρώην ιδιοκτήτες πήραν από ένα ομόλογο, το «κτηματόγραφο», που πιστοποιούσε την αξία της παλιάς ιδιοκτησίας. Με αυτό είχαν δικαίωμα να λάβουν μέρος στις δημοπρασίες, μέσω των οποίων θα εκποιούνταν τα νέα οικόπεδα. Όμως οι δημοπρασίες έλαβαν χώρα χρόνια αργότερα και πολλές οικογένειες αναγκάστηκαν στο μεταξύ  να πουλήσουν το κτηματόγραφο για να επιβιώσουν.  

Μέσα από αυτή τη διαδικασία περίπου 20.000 άνθρωποι  (κυρίως Εβραίοι) έμειναν άστεγοι. Πολλοί έφυγαν σε χώρες της  Ευρώπης (π.χ. τη Γαλλία), ενώ άλλοι εγκαταστάθηκαν στην Παλαιστίνη. Το σχέδιο που τελικά εφαρμόστηκε διέφερε από εκείνο του Εμπράρ, ωστόσο διατηρήθηκαν οι διαγώνιες οδοί και οι στοές της πλατείας Αριστοτέλους.

Πρόσφυγες μετά την πυρκαγιά.

Η παραλία Θεσσαλονίκης το 1960.

Στα διηγήματά του επιτυγχάνει να εισάγει μια νέα τοπογραφία της Θεσσαλονίκης που οδηγεί σε μια διαφορετική περιήγησή της. Παλιά τοπόσημα («μυστικές κρυψώνες») ανασταίνονται για να τον βοηθήσουν να αφηγηθεί την  ιστορία των δικών του ανθρώπων, που είναι και η δική του ιστορία, αλλά και αναπόσπαστο κομμάτι της μικροϊστορίας της πόλης.

Το πατρικό σπίτι στη συμβολή της Εγνατίας με την Αντιγονιδών,  το τραμ της Κολόμβου, το καφενείο «Ο Πετεινός» στην Αριστοτέλους (για ξερή και τάβλι),  οι γειτονιές με τα εξωτικά ονόματα (Πλάσα, Πούλια, Ρόγος, Μεϊντάν ντι Λουμπέν, Μαδρεσίκα δελ Άγουα), η οδός Φιλίππου (όπου βρισκόταν το επιπλάδικο του πατέρα του, στο οποίο ο ίδιος θα δουλέψει–απρόθυμα– μόνο για λίγο), το σχολικό συγκρότημα μεταξύ των οδών Κρυστάλλη – Συγγρού – Αμβροσίου, η φρουταγορά «Λεμονάδικα», το ανοιχτό γήπεδο μπάσκετ της ΧΑΝΘ, το υπόγειο σφαιριστήριο «ΤΑΦΟΣ», η «Ρέμβη» και το «Πικαντίλι», το παλιό ψυχιατρείο της Ισραηλινής Κοινότητας πλησίον του Σταθμού, οι κινηματογράφοι «Διονύσια» και «Αλκαζάρ», ο συνοικισμός Βαρόνου Χιρς κ.ά. 

Φαίνεται λοιπόν πώς οι μνήμες είναι αναπόφευκτα δεμένες με τους συγκεκριμένους χώρους. Οσο ζεις και κυκλοφορείς εκεί τις συντηρείς. Όταν απομακρύνεσαι χάνεται η συγκίνηση, διαλύεται η ιδιαίτερη ατμόσφαιρα, η οσμή του χώματος, τα σπίτια που αγάπησες, οι δρόμοι και τα νέφη που χαμήλωναν όσο να τα ψηλαφήσεις να και να διαλυθείς μέσα τους.


(από το διήγημα  «Ανεξόφλητο χρέος»)

Φαίνεται λοιπόν πώς οι μνήμες είναι αναπόφευκτα δεμένες με τους συγκεκριμένους χώρους. Οσο ζεις και κυκλοφορείς εκεί τις συντηρείς. Όταν απομακρύνεσαι χάνεται η συγκίνηση, διαλύεται η ιδιαίτερη ατμόσφαιρα, η οσμή του χώματος, τα σπίτια που αγάπησες, οι δρόμοι και τα νέφη που χαμήλωναν όσο να τα ψηλαφήσεις να και να διαλυθείς μέσα τους

Φαίνεται λοιπόν πώς οι μνήμες είναι αναπόφευκτα δεμένες με τους συγκεκριμένους χώρους. Όσο ζεις και κυκλοφορείς εκεί τις συντηρείς. Όταν απομακρύνεσαι χάνεται η συγκίνηση, διαλύεται η ιδιαίτερη ατμόσφαιρα, η οσμή του χώματος, τα σπίτια που αγάπησες, οι δρόμοι και τα νέφη που χαμήλωναν όσο να τα ψηλαφήσεις να και να διαλυθείς μέσα τους

Φοιτά στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. 

«Διάλεξα τη σχολή που μιλούσε κατευθείαν στην ψυχή μου» (από συνέντευξή του στην εφ. Τα Νέα, 10 Ιουνίου 2000). 

Θεωρεί πολύτιμα εφόδια του τις παραδόσεις κορυφαίων καθηγητών και πνευματικών προσωπικοτήτων, όπως οι Μανόλης Ανδρόνικος, Στυλιανός Καψωμένος, Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος,  Δημήτρης  Μαρωνίτης, Γεώργιος Μουρέλος, Λίνος Πολίτης,  Γ. Π. Σαββίδης,  Αγαπητός Τσοπανάκης κ.ά.

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης,
φιλοσοφική σχολή (1925)

Σκίτσο του βετεράνου Έλληνα ποδοσφαιριστή Βασίλη Χατζηπαναγή.
(Καλλιτέχνης: Ανώδυνος)

Η σχέση του με τη Θεσσαλονίκη, περνάει και μέσα από τη σχέση του με την ομάδα του, τον Ηρακλή,  του οποίου δηλώνει ισόβιος οπαδός «από την εποχή του Αλμπέρ Ναχμίας, του αποκαλούμενου “ταξί” ή “καλούμα”…»

Ενα διήγημά του θα συμπεριληφθεί στην ανθολογία «Στα γήπεδα η πόλη αναστενάζει» (εκδ. Ιανός, 1999) για την παλιά Θεσσαλονίκη του ποδοσφαίρου και του μπάσκετ.

Στα γήπεδα η πόλη αναστενάζει

Δηλώνω λοιπόν γριά* και το υπογράφω


(από τη στήλη του «Δηλώνω γριά», εφ. Θεσσαλονίκη, 3 Δεκεμβρίου 1998)

*οπαδός του Ηρακλή

Δηλώνω λοιπόν γριά* και το υπογράφω

(από τη στήλη του «Δηλώνω γριά», εφ. Θεσσαλονίκη, 3 Δεκεμβρίου 1998)

*οπαδός του Ηρακλή


Δηλώνω λοιπόν γριά* και το υπογράφω

Άγνωστου λαικού ζωγράφου. Το λιμάνι. Μικτή τεχνική σε ξύλο, 84Χ 41 εκ. 18ος αι. Συλλογή Θεόδωρου Μίντζα.
Φωτογράφιση: Γιώργος Αδαμόπουλος
Τέχνη στην λάρτα αρ. 36, Εκδόσεις Μπιλιέτο, Παιανία 1996

Θεσσαλονίκη, σε βλέπω τώρα να διαγράφεσαι αχνά με τις νεφέλες σου τις χαμηλά επικρεμάμενες και τα ηλιοβασιλέματα τα πυριφλεγή, τα επικίνδυνα ωραία. Φιλώ το χώμα σου και προχωρώ.


(από το διήγημα «Η πόλη μου οι ρίζες μου»)

Θεσσαλονίκη, σε βλέπω τώρα να διαγράφεσαι αχνά με τις νεφέλες σου τις χαμηλά επικρεμάμενες και τα ηλιοβασιλέματα τα πυριφλεγή, τα επικίνδυνα ωραία. Φιλώ το χώμα σου και προχωρώ.



Θεσσαλονίκη, σε βλέπω τώρα να διαγράφεσαι αχνά με τις νεφέλες σου τις χαμηλά επικρεμάμενες και τα ηλιοβασιλέματα τα πυριφλεγή, τα επικίνδυνα ωραία. Φιλώ το χώμα σου και προχωρώ.

(από το διήγημα «Η πόλη μου οι ρίζες μου»)